^ up
art&met - meteory i sztuka



Meteoryty w sztuce

 

 

 

 

 

 

 

 

 

WYOBRAŻENIA PLASTYCZNE METEORYTÓW W SZTUCE NA PRZEŁOMIE WIEKÓW

 

WSTĘP

 

ROZDZIAŁ I METEORYTY W HISTORII LUDZKOŚCI. ICH POWSTANIE ORAZ POJĘCIA Z NIMI ZWIĄZANE

Jak powstały meteoryty i skąd pochodzą

Co to są meteoryty

Meteoryty w historii -  wybrane ważne daty

 

ROZDZIAŁ II

ZNACZENIE I SYMBOLIKA METEORYTÓW

Biblia i meteoryty

Podania, legendy i przepowiednie

Meteoryty jako święte kamienie

 

ROZDZIAŁ III

METEORYTY W SZTUCE MATERIALNEJ

Wykorzystywanie meteorytów w najstarszych kulturach. Analiza przedstawień na podstawie badań archeologicznych

Polskie zabytki wykonane z żelaza meteorytowego


 

ROZDZIAŁ IV

WYOBRAŻENIA PLASTYCZNE METEORYÓW W SZTUCE NA PRZEŁOMIE WIEKÓW NA PODSTAWIE ANALIZY MALARSTWA I GRAFIKI

Przedstawienia meteorytów w kolejnych epokach historycznych

Gwiazdy, komety i bolidy w sztuce  XVIII i XIX wieku

Artyści polscy XVIII i XIX wieku i ich przedstawienia zjawisk na niebie

Inspiracje kosmiczne w sztuce końca XX wieku

 

 

 

 _____________________________________________________________________________________________

__________________________________________________________

 

WSTĘP

 

                     Przemija magia, chociaż wielkie moce
           jak były, są. W sierpniowe noce
           nie wiesz, czy gwiazda spada, czy rzecz inna.
           I nie wiesz, czy to właśnie rzecz, co spaść powinna.
           I nie wiesz, czy przystoi bawić się w życzenia,
           wróżyć? Z gwiezdnego nieporozumienia?

           WISŁAWA SZYMBORSKA, Spadające z nieba
 
 
 
 
 
Każdy z nas choć raz w życiu widział spadającą gwiazdę, której widok w różnych zakątkach świata i kulturach ma różnorodne znaczenie i inną symbolikę. Patrząc na niebo w pogodną noc prawie zawsze możemy dostrzec pojawiające się na nim przelatujące świetliste punkty tworzące jasne linie, potocznie zwane właśnie spadającymi gwiazdami. Zjawisko to otrzymało nazwę meteoru. Fascynujące jest, że wiek meteorytów, czyli ciał pozaziemskich, które spadły na ziemie z przestrzeni między planetarnej szacuje się na około 4,6 miliardów lat. Czyli prawie tyle, ile liczy sobie Układ Słoneczny.
Wzbudzały one wśród ludzi od zawsze ogromną ciekawość, zainteresowanie, od podziwu do grozy i lęku. Ponieważ pojawiały się i znikały w sposób często niespodziewany. Wykorzystywali to w starożytności kapłani, a w późniejszych wiekach duchowni różnych religii. Upadek meteorytu stanowił bardzo zły znak i wróżył wszelkie możliwe plagi w postaci wojen, epidemii, głodu. Bywało i tak, że meteoryty były traktowane jako święte kamienie i uważane za wysłanników niebios, dlatego też przypisywano im cudowne właściwości. Umieszczano je w świątyniach, a nawet zaopatrywano w nie nieboszczyków na ostatnią podróż.
Symbole meteorytów istniały już od wielu tysięcy lat, o czym świadczą ich wizerunki na starożytnych monetach. Jednocześnie wraz z kultem, pojawiło się ich wykorzystywanie w sztuce materialnej. Najprawdopodobniej pierwszym przedstawieniem meteoru jest domniemany wizerunek odnaleziony w grocie Altamira w Hiszpanii. Żelazo meteorytowe wykorzystywane było przez wieki w najróżniejszy sposób. Często służyło jako surowiec do wyrobu narzędzi oraz jako podstawowy materiał do wyrobu broni, a nawet biżuterii. Pojawiały się w sztuce przez wszystkie epoki historyczne. W ilustracjach w kronikach, w obrazach o tematyce biblijnej, wiele ich przedstawień znajduje się w XVIII-XIX wiecznej sztuce Anglii. Odnajdujemy je w obrazach i grafikach wielkich mistrzów takich, jak Albrechta Dürera, czy w pracach żyjącego kilka wieków później Wiliama Blake’a.
Obecnie meteoryty są cenione i podziwiane nie tylko za swoją rzadkość, wyjątkowe piękno, ale przede wszystkim, dlatego że stanowią część dziejów naszego Układu Słonecznego i stwarzają niepowtarzalną szansę obcowania z tą niezwykłą materią, a dla potrzeb nauki są niewiarygodnym źródłem badawczym.
                                          
                                                     
                                                  

 

ROZDZIAŁ I / (powrót do spisu treści)

METEORYTY W HISTORII LUDZKOŚCI. ICH POWSTANIE ORAZ POJĘCIA  Z NIMI ZWIĄZANE

Jak powstały meteoryty i skąd pochodzą

 

 

          Panuje pogląd, że Wszechświat powstał wskutek potężnej eksplozji, tzw. Wielkiego Wybuchu, przed około 10-15 miliardów lat. Cała istniejąca materia powstała w ułamek sekundy w nieskończenie małej przestrzeni, rozpraszając się we wszystkich kierunkach z niewiarygodnie wielką prędkością. W miarę rozszerzania się Wszechświata, wyrzucona w przestrzeń materia, rozgrzana pierwotnie do bardzo wysokich temperatur, zaczęła stygnąć. Podczas jej schładzania powstały cząstki elementarne, które łączyły się, tworząc protony i neutrony. Dokonywała się także synteza atomów wodoru i tlenu. Gwiazdy i towarzyszące im układy planetarne oraz pozostały gróz międzyplanetarny w postaci asteroid, skalnych okruchów, komet i reszty kosmicznej materii, powstały z rozrzedzonych gazów i pyłu.
          Kula ziemska, na której żyjemy i świecące nad nią gwiazdy istnieją od około 4,5 miliarda lat. Jednakże niektóre gwiazdy żyją o wiele dłużej, prawdopodobnie od 13 miliardów lat, a wiele innych zgasło zanim jeszcze powstało nasze Słońce i nasz układ. Współczesny wszechświat składa się z większości gazów, które są bardzo rozrzedzone. Oprócz nich znajduje się w nim pył międzygwiezdny, który pod wpływem działania grawitacji z czasem tworzy kulę, a następnie przez zagęszczania może stać się gwiazdą lub planetą. Te z kolei tworzą galaktyki. Jedną z takich galaktyk jest Droga Mleczna, a w niej nasz Układ Słoneczny, który składa się z jednej centralnej gwiazdy – Słońca, dziewięciu planet, wielu księżyców różnej wielkości otaczających planety, oraz jeszcze większej ilości mniejszych ciał niebieskich – planetoid, komet i meteorów.
          Owe planetoidy nazywane są asteroidami lub planetkami. Mają one nieregularny kształt o średnicach od kilkudziesięciu metrów do kilkuset kilometrów. Uważa się, że przed 4,5 miliarda lat temu powstało z nich Słońce i planety. Ogólnie pochodzenie planetoid jest nieznane, jednakże przypuszcza się, że mogą być odłamkami powstałymi z rozpadu jednej, większej planety. W Układzie Słonecznym znanych jest około 2000 planetoid obiegających Słońce. Orbity ich to w większości skaliste, drobne ciała w Układzie Słonecznym krążące wokół Słońca po orbitach leżących przeważnie między Marsem i Jowiszem. Około 1000 planetoid ma ponad 30 km średnicy, z tego około 200 ponad 100 km, największe zaś, jak np. Ceres, Pallas, Westa, nawet po kilkaset km. Zdarza się, że planetoidy zderzają się ze sobą wytrącając się ze swoich orbit. Czasami pod wpływem zderzenia rozpadają się na jeszcze mniejsze ciała niebieskie zwane kometami.
        
          Słowo kometa pochodzi od łacińskiego cometes, które zostało zaczerpnięte od greckiego komē oznaczającego włosy na głowie. Jako pierwszy określenia komētēs użył Arystolteles opisując je jako gwiazdy z włosami. Komety, błyszczące kule z długimi warkoczami świetlnymi, są jednym z najbardziej spektakularnych zjawisk na niebie. Orbity widocznych z Ziemi komet, są wydłużonymi elipsami. Niektóre z tych obiektów oddalają się poza orbitą Plutona, po czym wracają w pobliże Słońca. Inne powracają regularnie w przewidywalnych odstępach czasu lub pojawiają się tylko raz lub dwa, po czym znikają na zawsze. Komety zwane są „gwiazdami z warkoczem” i gdy tylko pojawią się na niebie tworzą niepowtarzalne zjawisko. Pochodzą one z najbardziej odległych rejonów Układu Słonecznego zlokalizowanych w tzw. pasie Kuipera (w tym pasie znajduje się Pluton) oraz Obłoku Oorta znajdującego się daleko poza orbitą Plutona, ostatniej planety naszego Układu Słonecznego. Komety zbudowane są z niezbyt zwartej masy gazów, metanu, amoniaku, a także z kryształków zamarzniętej wody. Jądra komet składają się z kul lodowych zawierających pył oraz z tlenku i dwutlenku węgla, metanu, amoniaku, krzemianów i metali. Są nieregularnymi bryłami, które mają rozmiary rzędu kilku kilometrów. Gdy taki obiekt znajdzie się w odległości kilku jednostek astronomicznych od Słońca, rozpoczyna się bezpośrednie przejście ze stanu stałego do gazowego. Wyzwalane gazy porywają ze sobą cząsteczki pyłu i w ten sposób wokół jądra zaczyna tworzyć się otoczka gazowo-pyłowa. Kometa staje się widoczna wtedy, gdy zbliży się do Ziemi i Słońca na nieznaczną odległość. Zarówno kometa jak i warkocz są podświetlane przez Słońce, dzięki czemu są doskonale widoczne na Ziemi. Początkowo widoczna jako słaby rozmyty obłoczek. Wzrost jasności komety jest spowodowany coraz silniejszym jej ogrzewaniem przez Słońce, bowiem złożone głównie z lodu jądro komety zaczyna parować i tworzy mglistą otoczkę. W miarę zbliżania się do Słońca kometa staje się coraz jaśniejszym ciałem niebieskim, rozwijając coraz dłuższy i jaśniejszy warkocz kometarny. Warkocze komet mogą przekraczać nawet 150 milionów kilometrów.Komety były widoczne na niebie nawet w dzień. I właśnie z racji tak niezwykłego zjawiska przyciągały uwagę ludzi od najdawniejszych czasów. Nazwy ich pochodzą najczęściej od nazwisk ich odkrywców. Najsłynniejszą z nich jest kometa Halleya, nazwana na cześć brytyjskiego astronoma z XVII wieku.
         
          Lodowe jądro komety podczas każdego przelotu w pobliżu Słońca systematycznie traci nieco ze swojej masy, co ostatecznie może doprowadzić do całkowitego rozpadu komety. Gdy kometa zbliża się do niego dochodzi do coraz silniejszego ogrzewania, co powoduje uwalnianie się gazów i pyłu z ich powierzchni. Wokół takiego obiektu tworzy się więc coraz większa chmura gazowo-pyłowa, z której zaczynają wypływać strugi materii. Dzięki rozproszonemu w chmurze i strugach światłu słonecznemu można czasem z Ziemi dostrzec na ciemnym tle nocnego nieba niezwykły twór, przypominający wyglądem zamgloną gwiazdą z warkoczem. Niekiedy zdarza się, że tory lotu tych ciał mogą zostać znacznie zakłócone przez przesuwające się gwiazdy lub zderzenia z innymi przesuwającymi się obiektami. Są to ciała bardzo nie trwałe, gdyż z czasem każda kometa rozpada się na poszczególne części. Kryształki lodu wyparowują, a twarde cząstki rozpraszają się po orbicie. Kiedy kometa przemieszcza się w pobliżu słońca okruchy przez nią pozostawiane rozpraszają się w wielki obłok, znacznie rozleglejszy niż głowa komety.
         
          Innym zjawiskiem pojawiającym się nieraz na niebie jest jaskrawy migotliwy blask, który powstał przez ognistą kulą ciągnącą za sobą sypiące iskry. Zjawisko oraz ciało to nazywamy bolidem. Bolidy są wywołane przez wtargnięcie w Ziemską atmosferę z przestrzeni międzyplanetarnej meteoru. Meteor nazywany często spadającą gwiazdą, która pozostawia po sobie świecący ślad, powstaje podczas spalania się w górnych warstwach atmosfery meteoroidu. Dlatego meteory są to zjawiska świetlne zachodzące w atmosferze ziemskiej. Powstają, gdy do atmosfery wtargnie np. mały okruch. Jest to przejście meteoroidu przez ziemską atmosferę.
          Mała bryła materii obiegająca Słońce zwana jest właśnie meteoroidem, zwykle jest to okruch planetoidy lub komety. Przestrzeń międzyplanetarna jest usiana okruchami skalnego materiału, od mikroskopijnych cząsteczek pyłu po wielkie głazy i zabłąkane planetoidy. Ten kosmiczny gruz, zwany meteoroidami, stale bombarduje Ziemię. Oprócz cząstek meteorytowych do naszej atmosfery przenika też bardzo drobny pył zwany mikro meteorytami. Nie wiadomo, ile dużych meteorów spada rocznie na Ziemię, ponieważ wiele z nich nigdy nie zaobserwowano i nie znaleziono. Nie ma wyraźnie określonej granicy wielkości lub masy między planetoidami i jądrami komet, a meteoroidami wiadomo natomiast, że spora część meteoroidów pochodzi bądź to z rozpadu planetoid spowodowanych zderzeniami, bądź też z ewolucyjnego rozkruszania się jąder komet. Jedna z definicji mówi, że meteoroidy – są najmniejszymi obiektami zaliczanymi do małych ciał Układu Słonecznego. Dowodami obserwacyjnymi ich przestrzeni międzyplanetarnej są przede wszystkim zjawiska meteorów, a także liczne kratery, widziane na powierzchni Ziemi, Księżyca, których znaczna część powstała w wyniku uderzeń meteoroidów.
         
          Wracając do kwestii Meteorów, pochodzą one z jednego strumienia tworząc na niebie rój meteorów, a punkt sfery niebieskiej, z którego wydają się wylatywać, nazywa się radiantem roju. Nazwa roju meteorowego pochodzi zwykle od nazwy gwiazdozbioru, w którym znajduje się radiant. Do najbardziej znanych rojów meteorowych należą Perseidy i Leonidy. Meteorytami nazywamy większe fragmenty materii, którym udało się przetrwać podroż ku powierzchni. To co pozostało z meteoru oraz nie zdążyło spalić się i wyparować w atmosferze, a spadło na Ziemie w postaci kamienia lub kawałków żelaza nazywamy meteorytem.  Z całą pewnością można powiedzieć, że meteoryty mają różne pochodzenie. Te, znane pod nazwą chondryty węgliste składają się z materii, z której tworzyło się Słońce i wszystkie planety. Przetrwały one w niezmienionej postaci do naszych czasów. Są to okazy szczególnie interesujące ze względu, iż zawierają związki organiczne oraz ziarenka pyłu międzygwiazdowego. Inne pochodzenie mają meteoryty kamienne zwane chondrytami zwyczajnymi oraz meteoryty żelazne i żelazno-kamienne. Pochodzą one z powierzchni oraz z wnętrza ciał niebieskich zwanych planetoidami, których duże ilości można spotkać między orbitami Marsa i Jowisza. Materia tworząca planetoidy zastała wcześniej przetworzona pod wpływem działania wysokiej temperatury i ma inną budowę niż ta, która tworzy chondryty węgliste. Spotyka się również meteoryty będące fragmentami skał pochodzących z powierzchni naszego Księżyca oraz Marsa. Budowa meteorytów przypomina skład planet typu ziemskiego. Zawierają one przede wszystkim krzemiany i związki metali, głównie żelaza, glinu, niklu oraz tlenu. Żelazo meteorytowe powstawało w innych warunkach niż ziemskie. Jego stygnięcie zachodziło na tyle wolno, że zdążyła ujawnić się w nim struktura krystaliczna wyraźnie widoczna gołym okiem. Takie meteoryty nazywamy oktaedrytami. A ze względu na rozmiary krystalicznych oczek dzielimy je na gruboziarniste, średnioziarniste i drobnoziarniste.

 

Co to są meteoryty / Spis treści

 

 

            Termin meteoryt pochodzi od greckiego słowa i oznacza „powstały w atmosferze”. Meteoryt to pozostałość meteoroidu, który przetrwał przechodzenie przez ziemską atmosferę i spadł na powierzchnię Ziemi jako bryła o zauważalnych rozmiarach.1 W ciągu doby do naszej atmosfery wpada kilkaset milionów meteoroidów, (czyli okruchów materii międzyplanetarnej). Ogromna większość z nich, rozgrzana w wyniku tarcia, stapia się (na wysokości ok.100 km) tworząc zjawisko meteoru.2

         Meteoryty dzielimy na cztery podstawowe grupy. Pierwsza to meteoryty kamienne chondryty, których spada najwięcej, aż 85,3%. Następnie meteoryty kamienne – achondryty.  Są one bardzo rzadkie i trudne do odnalezienia oraz identyfikacji, gdyż najbardziej są podobne do kamieni Ziemskich, a ich niewielki procent spadku 7,5% świadczy o ich wyjątkowości. Trzecia grupa to meteoryty żelazne i choć stanowią 5,7% wszystkich spadków to jednak łatwiej je odnaleźć ze względu na ich skład i dobrą rozpoznawalność. Ich odmianą są meteoryty żelazno-kamienne. Spada ich zaledwie 1,5% lecz ich kosmiczny wygląd niemający raczej odpowiednika w ziemskich kamieniach daje możliwość rozpoznania tych przepięknych kamieni.3

 

          Ze względu na skład chemiczny meteoryty dzielą się na: aerolity-kamienne, syderyty-żelazne, syderolity - kamienno-żelazne. Meteoryty kamienne mają około 4,5 miliarda lat i są odłamkami skał osłaniających żelazne jadro planetek. Meteoryty kamienne, chondryty, których nazwa pochodzi od greckiego słowa chondros oznaczającego ziarno. To małe kuleczki, które rozsiane tkwią w całej masie meteorytu. Są najczęściej spadającymi meteorytami na ziemię, ale zarazem trudne do rozpoznania. Wynika to z faktu sporego podobieństwa ich wnętrza do materii spotykanej na Ziemi. Zawierają one oprócz minerałów krzemianowych cząstki żelaza niklonośnego. Ale tym, co najbardziej wyróżnia chondryty, to tzw. chondry, czyli wspomniane kuliste ziarna krzemianowe o rozmiarach od ułamka do kilku milimetrów. Powstały one prawdopodobnie w wyniku stopienia pyłu pierwotnej mgławicy, z której wyłonił się Układ Słoneczny i składają się z krzemianów żelaza i magnezu. Inne chondryty składają się głównie z minerału, zwanego enstatytem: krzemianu magnezu. W przypadku rzadko spotykanych chondrytów węglistych, stwierdzono, iż ich skład chemiczny podobny jest do atmosfery Słońca. Naukowcy uważajż, że są to kawałki materii, z której tworzyło się słońce i wszystkie planety.

 

Meteoryty żelazne są odłamkami materii, która tworzyła kiedyś wnętrze małej planety lub planetki. Powstały one w wyniku powolnego stygnięcia stopu żelaza i niklu, którego temperatura w przeciągu miliona lat spadła zaledwie o kilka stopni gdyż w przestrzeni kosmicznej panuje nieprawdopodobny mróz.4

 

W meteorytach żelazno-kamiennych żelazo nikiel stanowi przeważnie około połowy ich ciężaru. W niektórych okazach żelazo pojawia się w postaci dużych wtrąceń rozłożonych nierównomiernie w masie. Takie meteoryty nazywamy mezosyderytami. W innych, które nazywamy pallasytami, żelazo nikiel przeplata się na przemian z oliwinem, który jest materiałem skalnym, przeźroczystym o barwie żółtawozielonej,można go porównać z naszymi bursztynami. Wszystkie z meteorytów posiadają skorupę, która tworzy się podczas przelotu przez ziemską atmosferę, gdy kamień traci swoją prędkość i przestaje się nagrzewać. Powstaje wtedy charakterystyczna dla meteorytów powłoka obtopieniowa o przeważnie czarnej lub brunatnej barwie, potrafi jednak ona dość szybko ulec zniszczeniu.

 

Natomiast jeżeli chodzi o wygląd to możemy spotykać się z meteorytami o przeróżnych kształtach. Od okrągłych, wielościennych po stożkowate – jak meteoryty orientowane. Oczywiście są też rozmaite formy nieregularne, odłamane będące skutkiem wybuchu meteoru. Inną cechą meteorytów są charakterystyczne wgłębienia nazywane regmagliptami, przypominające odciśnięte palce. Regmaglipty są następstwem działania strumienia powietrza przelatującego przez ziemską atmosferę meteorytu. Nie występują one jednak na wszystkich meteorytach. Inną ważną cechą w celu rozpoznania jest to, że większość meteorytów posiada właściwości magnetyczne. Natomiast jeżeli chodzi o ciężar oraz wielkość meteorytów, które spadły w całości na ziemię występuje ogromna rozpiętość. Od największego meteorytu, który spadł w całości i ważącego około 60 ton zwanego meteorytem Hoba znalezionego w Afryce Południowo-Zachodniej w roku 1920, po mniejsze meteoryty w postaci przeróżnych kawałków aż po pył i okruchy kosmiczne, które opadły na ziemię.

 



1 A.Pilski, Nieziemskie skarby, Prószyński i S-ka, Warszawa 1999, s.134

2 Strona internetowa: http://republika.pl/jba1/definicja.htm

3 A.Pilski , Kamienie nie z tej Ziemi, w: Wiedza i Życie nr 1/1992

4 Ibidem


Photo gallery:

  • 300
    300


CONTACT

email address:

artmet.collection@gmail.com

 

 

 kontakt

INTERNATIONAL METEORITE COLLECTORS ASSOCIATION

Authenticity GUARANTEED * Click the image